پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - اسلام وهويت در حال تغيير اروپا
اسلام وهويت در حال تغيير اروپا
مراكز مطالعاتي خاورميانه و اروپاي غربي دانشگاه كاليفرنيا در بركلي به طور مشترك سمپوزيومي دو روزه به نام «اسلام و هويت در حال تغيير اروپا: فرهنگ، سياست و تابعيت (كشوري) در دورهي جهاني شدن» برگزار كردند. تمركز اين گرد هم آيي بر تغييرات عميق مفهومي بود كه بر اثر رشد جمعيت مسلمانان در انگلستان، فرانسه، آلمان، و ديگر كشورهاي اروپايي به وجود آمده است. اين سمپوزيوم جنبههاي سياسي و فرهنگي هويتهاي در حال شكلگيري اين شهروندان نسبتاً جديد را مورد مطالعه قرار داد؛ به ويژه مسلمانان از نگاه خويش و اروپاييان عغير مسلمان. اين كنفراس همچنين اين مسئله را كه گروههاي نسبتاً بومي اروپايي مجبور شدهاند هويت جمعي خود را، هم به عنوان افراد اروپايي و هم به عنوان شهروندان كشورهاي به خصوص، مورد بازنگري قرار دهند، مورد بررسي قرار داد.
سازمان دهندگان اين گرد هم آيي در سخنان مقدماتي و پيش بينيهاي خود تأكيد كردند: اين جا ديگر صرفاً بحث مهاجرت به مفهوم سنتي آن مطرح نيست؛ زيرا اكثر مسلمانان اروپايي ديگر مهاجر به شمار نميآيند؛ بيشتر اروپاييها در به رسميت شناختن اسلام به عنوان يك دين اروپايي كند عمل كردهاند ؛ ولي واقعيت اين است كه گروههاي مسلمانان هم اكنون چندين نسل است و در اروپا زندگي كردهاند.
طارق مودود، از دانشگاه بريستول انگليس، در اين كنفرانس گفت: در انگلستانت اقليتهاي مسلمان نه از اين جهت كه مسلمانند، بلكه به عنوان اعضاي گروههاي قومي و نژادي به رسميت شناخته ميشوند. همانند امريكا، در انگليس نيز اخيراً، به جاي استحاله در جامعهي بزرگ ملي، تأكيد بر اين بوده كه اقليتها حق دارند «اختلافات» فرهنگي، ديني و قومي خود را با ديگر گروهها حفظ كرده و به آنها افتخار كنند. در مقايسه با انگلستان ـ كه به نظر ميرسد سمت يك جامعهي چند فرهنگي پيش ميرود ـ فرانسه اساساً يك جامعهي استحاله گرا و ضد چند فرهنگي باقي مانده است.
ميشل ويه ويوركا، از يكي از مؤسسات تحقيقاتي پاريس، درباره فرآيند تحولات فرهنگي سخن گفت؛ تحولاتي كه به طور اجتنابناپذير جوانان مسلمان در سنتهاي اسلامي خود به وجود ميآورند و واكنشهاي خود رادر برابر محيطهاي غير اسلامي شكل ميدهند. او نتيجهي اين فرآيند را«اسلام جوانان» ناميد و مسئله رادر چهارچوب بزرگتر بازسازي ساختار ملي فرانسه، افول جمهوري خواهي و به بن بست رسيدن فرآيندهاي ادغام ملي مطرح كرد.
كريشان كومار ـ كه پيشتر در انگليس بود و اكنون عضو دانشگاه ويرجينيا است ـ دربارهي اروپا، ملت كشورهاي جديد، مسئلهي هويت در عصر فعلي و تكثر فرهنگي سخن گفت و موقعيتهاي مختلف اروپا را با يكديگر مقايسه كرد. كومار مسئلهي دو راهي موجود بر سر راه يك مسلمان انگليسي، دو رگه بودن به لحاظ نژادي، و قدرت تطبيق و رويارويي با بيش از يك دين را مورد بررسي قرار داد.
بسام طيبي، از دانشگاه گاتينگن آلمان، دربارهي موضوع ادغام سياسي و فرهنگي گروههاي مسلمان در جوامع خود سخنراني كرد. ايدهي «هم زيستي فرهنگي» براساس اصول تفاوت و تكثر، محور سخنان وي بود. طيبي اظهار داشت. يك «ارو ـ اسلام» يا شكل اروپايي اسلام در حال ظهور است. البته نبايد عناصر اصول گراتر را ـ كه در حيطهي تفكر اسلام اروپايي وجود دارند ـ ناديده گرفت.
حلا مصطفي، از مركز مطالعات سياسي و استراتژيك بنياد الاهرام قاهره، دربارهي نگرانيهاي سياسي در سطح جهاني سخن گفت و برهم زيستي مسالمتآميز تاكيد كرد. مصطفي پيشنهاد تغيير روابط سياسي نابرابر موجود بين اروپا و كشورهاي اسلامي در حال توسعه را ارائه داد و اضافه كرد: فرآيندهاي فعلي جهاني شدن به طور جدي بر اين عدم تعادل تاثير گذار خواهد بود.
پل لويك ،ازدانشگاه كاليفرنياي سانتا كروز، دربارهي مسائل اقتصادي و جامعهشناختي، به ويژه مسائل شبكههاي اسلامي، موجود در اروپا بحث كرد و چالشهاي اين مسائل دربارهي ادعاهاي تابعيت را ياد آورد شد. لويك اظهار داشت: خدمات مهاجران آيندهي مسلمان به اقتصاد اروپا تنها به عرصهي شغلهاي پيش پا افتاده بدني خلاصه نميشود. مهاجراني كه از كشورهاي داراي اكثريت مسلمان به اروپا مهاجرت ميكنند، بيشتر به بخش فن آوري اقتصاد اروپا كمك ميكنند.
دست آوردهاي كنفرانس:
درباره ملت كشورها، گروهي اين بحث را مطرح كردند كه با تشكيل نهادهاي جديد اروپايي، اين كشورها در مسئلهي با حق حاكميت و هويت، به وسيلهي تشكيلات سياسي فراگيرتر جايگرين ميشوند. در مقابل، دستهيي مدعي بودند چنين برداشت هايي زودهنگام است. آنها اشاره داشتند؛ هويتهاي مادم ملي نيز وجود دارد كه در مقابل اين روند، هم در حوزهي مسائل قومي و هم در حوزهي مسائل جغرافيايي، مقاومت ميورزد.
مسئلهي ديگر تخمين قدرت نسبي پديدهي «استحاله شدن» در مقابل «تكثر فرهنگي» در چهارچوب مليتهاي مختلف بود. طرف داران «استحاله شدن» (ادغام گرايان) معتقدند مسلمانان اروپا بايد به تدريج شبيه ديگر اورپاييان شوند واين را سرنوشت حتمي آنها ميدانند. از سوي ديگر، طرف داران «تكثر فرهنگي» معتقدند حفظ ميراث غير اروپايي مسلمانان و ارتقاي تكثر فرهنگي در اروپا ضروري است.
مسئله آخر اين كه، اسلام در امر تعيين و تشكيل هويت، چقدر قدرت دارد؟ گروهي معتقدند عوامل ديگري چون هويتهاي قومي، ملي، جغرافيايي، قبيلهيي، طبقاتي يا اقتصادي اغلب ميتوانند قويتر از هويت ديني عمل كنند. در نگاه آنان، هويت جمعيتهاي مسلمان اروپايي امروز ثابت نيست.
چند تن از سخنرانان دربارهي تعصب ورزيدن و نيز واگذاري قضايا به شانس در اسلام هشدار دادند؛ به ويژه اين كه اختلافات زيادي بين مسلمانان اروپايي در اين گونه موارد وجود دارد. در حالي كه بسياري از مسلمانان ـ كه به دلائل اخلاقي در مقابل فرهنگ ما بعد صنعتي اروپا ـ امريكايي مقاومت ميكنند ـ اغلب در ساختار فعلي جهاني شدن ـ كه خود محصول نظام سرمايه داري است ـ موفق شمرده ميشوند. به هر حال به طور كلي در اين كنفرانس توافق عمومي بر آن بود كه مسلمانان و غير مسلمانان اروپا از طريق يك نظام متغير ديالكتيكي، سرگرم پديد آوردن تابعيتهاي كشوري و قوميتهاي جديدند.
قرار است مجموعه مقالات ارائه شده بدين كنفرانس در يك مجموعه انتشار يابد
مترجم: عبدالمجيد مطوريان